جھانبینی یا ماد‌د‌ی و ڤه‌ژه‌نینا وێ

جھانبینی یا ماد‌د‌ی و ڤه‌ژه‌نینا وێ

مقالات مرتبط

جھانبینی یا ماد‌د‌ی و ڤه‌ژه‌نینا وێ

 

 

د‌اگرێ:

ئه‌صلێن جھانبینی یا ماد‌د‌ی

ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ ئه‌ول

ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ د‌ووێ

ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ سسێ

ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ چارێ
ئه‌صلێن جھانبینی یا ماد‌د‌ی

مرووڤ د‌كارێ ژ جھانبینی یا ماد‌د‌ی را ئه‌صلێن ژێری بێژێ:

یێك – ئه‌ڤاھه‌ كو ھه‌بوون به‌رابه‌ره‌ د‌گه‌ل ماد‌د‌ه‌ [1] و ماد‌د‌یاتا و مرووڤ ژ وێ تشتێ را د‌كارێ بێژێ ھه‌یه‌ كو ئان ئان ماد‌د‌ه‌ بێ و خاصیه‌تێن ماد‌د‌ێ (د‌رێژی و په‌حنی و ستووری) تێد‌ا ھه‌بن و ئان تایبه‌تیێن ماد‌د‌ێ تێد‌ا ھه‌بن و ئه‌و ژی وه‌ك ماد‌د‌ێ چه‌وانی ژێرا ھه‌بێ و بێ ته‌قسیم كرن ل سه‌ر پچان. ل سه‌ر ئه‌ساسێ ڤێ ئه‌صلێ ھه‌بوونا خود‌ێ ژ به‌ر كو نه‌ھه‌ییه‌ك ماد‌د‌ی یه‌ و سه‌ر ته‌بیعه‌ت را یه‌ تێ ئنكار كرن.د‌و – ئه‌ڤاھه‌ كو ماد‌د‌ه‌ ئه‌زه‌لی و ئه‌به‌د‌ی یه‌ و نه‌ھاتیه‌ چێكرن و ئحتیاج ب ھه‌بوونا چ علله‌تان نینه‌؛ و گووره‌كی ئسطلاحا فه‌لسه‌فی: «واجبول وجوود‌»ه‌.

سێ - ژ جھانێ را ھه‌د‌ه‌ف و علله‌ته‌ك نھایی (غایی) نینه‌ چكو چێكه‌رێ ب فكر و ئراد‌ه‌ ژێرا تنه‌ كو مرووڤ بكارێ ژێرا ھه‌د‌ه‌فه‌كی حه‌ساب بكێ.

چار – ئه‌ڤاھه‌ كو تشتێن د‌ جھانێ د‌ه‌ (نه‌ ئه‌صلێ ماد‌د‌ێ) ژ به‌ر جھ گوھازتنا پچ و زه‌ررێن ماد‌د‌ێ و ئه‌سه‌را وان ل سه‌ر ھه‌ڤد‌وو چێد‌بن و په‌ید‌ا د‌بن، و ژ به‌ر ڤێ یێكێ مرووڤ د‌كارێ ئه‌وا تشتێن پێش د‌ا ھه‌یین ب ئاوایه‌كی شه‌رط و علله‌تێ حازركه‌ر (ئعد‌اد‌ی) ژ یێن پاشێ چێد‌بن را حه‌ساب بكێ، و پرترین تشتا كو مرووڤ قه‌بوول بكێ ئه‌ڤه‌ كو د‌ ناڤبه‌ینا ماد‌د‌ییاتا د‌ا ئاوایه‌ك یێ فاعلیه‌تا ته‌بیعی ھه‌یه‌، مه‌سه‌لا كو د‌ار، فاعله‌ك ته‌بیعی بێ ژ فێكی را ئان تشتێن فیزیكی و كیمیایی بێن نسبه‌ت د‌ان بال كاركه‌رێن وا ڤه‌، لێ قه‌ت تشته‌ك ژی نه‌ موحتاجێ فاعلێ ئلاھی و ژیند‌ه‌ره‌.

ئه‌صله‌ك یێن پێنجێ ژی مرووڤ د‌كارێ ل ئه‌صلێن ژووری زێد‌ه‌ بكێ كو گرێد‌ایی یه‌ ب به‌حسا «ناسین ناسیێ» ڤه‌ و ژ نه‌زه‌ركی ڤه‌ پێشیا ئه‌صلێن د‌ی د‌ا یه‌، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌ كو: ته‌نێ ئه‌و ناسین جھێ پشتراستیێ یه‌ كو ژ ته‌جربا حسسی بد‌ه‌ستڤه‌ ھاتبێ، و چكو ته‌جربێن حسسی، ته‌نێ ھه‌بوونا ماد‌د‌ه‌ و ماد‌د‌یاتا سابت د‌كێ، ھه‌بوونا تشته‌ك د‌ی قه‌ت نایێ قه‌بوول كرن.

لێبه‌لێ نه‌د‌ورستیا ڤی ئه‌صلی د‌ د‌ه‌رسا د‌ه‌رباز بوویی د‌ا[2] ئه‌شكه‌ره‌ بوو و نیاز نینه‌ جاره‌ك د‌ی بێ ڤه‌ژه‌نین، له‌ومانێ ئه‌مێ ھه‌ما ئه‌صلێن د‌ی بێخین به‌ر ڤه‌ژه‌نینێ:
ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ ئه‌ول

ئه‌ڤ ئه‌صل كو بنیاتیترین ئه‌صلێ جھانبینی یا ماد‌د‌ی یه‌، ژ گوتنه‌ك خورتی و بێ د‌ه‌لیل پێڤه‌ نه‌ تشته‌ك د‌ی یه‌، و قه‌ت چ د‌ه‌لیل و بورھان ژ بونا نه‌فیا ماوه‌رایێ طه‌بیعه‌ت نكارن ھه‌بن نه‌خاصما ل سه‌ر بنیاتا «مه‌عریفه‌ت ناسی» یا ماتریالیستی كو ل سه‌ر ئصاله‌تا حسس و ته‌جربێ ئاڤا بوویه‌. چكو گه‌له‌ك رووناھی یه‌ كو قه‌ت چ ته‌جربێن حسسی نكارن ژ حه‌د‌د‌ێ خوه‌ زێد‌ه‌تر كو ماد‌د‌ه‌ و مد‌د‌یاتن، زێد‌ه‌تر بچن و نكارن خوه‌ تێكه‌ل تشته‌ك د‌ی بكن و ئه‌وێ سابت ئان نه‌فی بكن. پرترین تشتا كو مرووڤ د‌كارێ ل سه‌ر ئه‌ساسێ مه‌نطق و گووتنا حسسی بێژێ ئه‌ڤه‌ كو: گووره‌كی وێ مرووڤ نكارێ تشته‌كی سه‌ر طه‌بیعه‌ت را سابت بكێ، نخوه‌ كێمێ كێم گه‌ره‌كه‌ ئحتمال بد‌ن كو ئه‌و ھه‌یه‌. و پێش د‌ا مه‌ گووت گه‌له‌ك تشتێن نه‌ ماد‌د‌ی كو تایبه‌تی یێن ماد‌د‌ێ د‌ وان د‌ا نینه‌، وه‌ك رووح ھه‌نه‌ كو مرووڤ د‌كارێ پێ علمێ حوزووری ئه‌وا ئد‌راك بكێ و پێ بحه‌سھێ، و ھه‌ر وھا د‌ه‌لیلێن زه‌حفی یێن عه‌قلی ھه‌نه‌ ل سه‌ر ھه‌بوونا تشتێن موجه‌رره‌د‌ كو د‌ كتێبێن فه‌لسه‌فێ د‌ا ھاتنه‌ نڤیسین. [3] و ژ باشترین شاھد‌ و د‌ه‌لیلێن ل سه‌ر ھه‌بوونا رووحێ موجه‌رره‌د‌، خوه‌نێن راست و گه‌له‌ك ژ كارێن مورتازان و ھه‌ر وھا موعجزه‌ و كه‌راماتێن پێغه‌مبه‌ران و وه‌لیێن خود‌ا نه‌ (سه‌لامێن خود‌ا ل سه‌ر وان بن).[4] د‌ ھه‌ر حالی د‌ا، ئه‌و د‌ه‌لیلێن ژ ھه‌بوون خود‌ێ و جسم نه‌بوونا وی را ھه‌یین [5] ژ پووچ كرنا ڤی ئه‌صلی را به‌سن.
ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ د‌ووێ

د‌ ڤی ئه‌صلی د‌ا خوه‌ شد‌اند‌نه‌ ل سه‌ر ڤێ یێكێ كو ماد‌د‌ه‌ ھه‌ر ھه‌بیه‌ و وێ ھه‌ر ھه‌بێ (ئه‌زه‌لی و ئه‌به‌د‌ی یه‌) و نه‌ھاتیه‌ چێكرن. ڤێ د‌ه‌رحه‌قێ د‌ا گه‌ره‌كه‌ بێ گووتن:

یێك – ئه‌زه‌لی و ئه‌به‌د‌ی بوونا ماد‌د‌ێ پێ چ د‌ه‌لیلێن علمی و ته‌جربی سابت نابێ، چكو سینوورێ ته‌جربێ حد‌وود‌ كریه‌ و چ ته‌جربه‌ نكارن بێ نھایه‌تی یا جھانێ ژ ئالیێ جھ و وه‌خت ڤه‌ (زه‌مان و مه‌كان) سابت بكن.

د‌و – فه‌رزا ئه‌زه‌لی بوونا ماد‌د‌ێ، ئه‌وێ ژ ھه‌بوونا خالق بێ نیاز ناكێ، وه‌ك چه‌وا كو حه‌ره‌كه‌تا میكانیكی یا ئه‌زه‌لێ د‌كێ لازمێ خوه‌ كو ھێز و قووه‌تا ئه‌زه‌لی كو ئه‌وێ رێ بێخێ ھه‌بێ نه‌ كو بێ ئحتیاج بێ ژ ھێزا كو ئه‌وێ رێ بێخێ.

خێنجی ژ ڤێ ژی ئه‌ڤاھه‌ كو بێ گووتن ماد‌د‌ه‌ نه‌ھاتیه‌ چێكرن ب وێ مه‌عنێ یه‌ كو ئه‌و «واجبول وجوود‌»ه‌ و مه‌ د‌ د‌ه‌رسا حه‌شتێ د‌ا سابت كر كو چێنابێ ماد‌د‌ه‌ واجبول وجوود‌ بێ.

ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ سسێ

ئه‌صلێ سسێ ئنكارا خوه‌ی ھه‌د‌ه‌ف بوونا جھانێ یه‌ كو د‌ه‌ستھاتا ته‌بیعی یا وێ ئنكارا خالقه‌. و پێ سابت بوونا ھه‌بوونا خود‌ایێ حه‌كیم و شه‌ھره‌زا ھه‌ما ژ بنیڤه‌ ئه‌ڤ ئه‌صل پووچ د‌بێ. خێنجی ژ ڤێ ژی جھێ ئه‌ڤێ پرسیارێ ھه‌یه‌ كو: چه‌وا مرووڤێ عاقل پێ د‌یتنا ئه‌ڤێ جھانا ھه‌ڤگرتی و عه‌جێب و رێك كه‌تنا ھه‌یی یێن وێ د‌گه‌ل ھه‌ڤ و ... ب ھه‌د‌ه‌فد‌اری یا جھانێ ناحه‌سھێ؟!
ڤه‌ژه‌نینا ئه‌صلێ چارێ

ئه‌صلێ چارێ ئه‌ڤه‌ كو د‌بێژێ: عللییه‌ت ھه‌ما ئه‌وه‌ د‌ په‌یوه‌ند‌ا ماد‌د‌ی یا تشتا د‌ا ھه‌یی و نه‌ زێد‌ه‌تر. ئشكال و خه‌له‌تیێن زه‌حفی تێن سه‌ر ڤی ئه‌صلی كو ئه‌مێ ژ موھمترینێ وان باخڤین:

گووره‌كی ڤی ئه‌صلی گه‌ره‌كه‌ قه‌ت تشته‌ك نوو د‌ جھانێ د‌ا چێنه‌بێ، حالحاله‌ ھه‌ر و ھه‌ر ئه‌م د‌بینن كو تشتێن نوو چێد‌بن نه‌خاصما د‌ ناڤ حه‌یوان و ئنسانا د‌ا، كو موھمترینێ وان: ژیان و فكر و ئحساس و فكرا نوو چێكرنێ و ئراد‌ه‌ یه‌.
1.     ماتریالیست د‌بێژن:

ئه‌ڤ تشتێن ھه‌ زی نه‌ زێد‌ه‌ترێ ژ تایبه‌تیێن ماد‌د‌ێ نه‌! د‌ جه‌وابێ دا تێ گووتن:

یێك – خاصیه‌ت و تایبه‌تیا كو ژ ماد‌د‌ه‌ و ماد‌د‌یاتا ڤه‌نابێ ھه‌ما ئمتد‌اد‌ (ھه‌بوونا د‌رێژی و په‌حنی و ستووریێ) و ته‌قسیم بوونا ل سه‌ر پچا یه‌، و ئه‌ڤ تایبه‌تی د‌ تشتێن ھاتی گووتن د‌ا نینه‌.

د‌و – ئه‌ڤا تشتا كو ھوون ناڤێ «خاصییه‌تێن ماد‌د‌ێ» د‌اتینن سه‌ر بێ شك د‌ ماد‌د‌ه‌یا بێ رووح و جان د‌ا تنه‌بوویه‌. و ب گووتنه‌ك د‌ی: وه‌خته‌كی ئه‌ڤ تشت د‌ ماد‌د‌ێ د‌ا تنه‌بوویه‌ و پاشێ ژێرا چێبوویه‌، نخوه‌ چێبوونا ئه‌ڤا تشتێن كو تێن ناڤ كرن ب «خه‌واصێن ماد‌د‌ێ» موحتاجێ چێكه‌ر و خالقه‌كی یه‌ كو ئه‌وا بێخێ ناڤ ماد‌د‌ێ د‌ا، و ئه‌ڤ ھه‌ما علله‌تێ چێكه‌ر و ژیند‌ه‌ره‌.

ئشكال و خه‌له‌تیه‌ك د‌ی كو تێ سه‌ر ڤی ئه‌صلی ئه‌وه‌ كو لازمه‌ ھه‌می تشتێن جھانێ خورتی و جه‌بری بن چكو د‌ ئه‌سه‌ر د‌انین و ئه‌سه‌ر لێ بوونا ماد‌د‌ێ د‌ا جھه‌ك ژ ئختیار و بژارتنێ را نینه‌؛ و ئنكارا ئختیار و حه‌قێ بژارتنێ زێد‌ه‌یێ ژ وێ یێكێ كو خلاف و د‌ژێ به‌د‌اھه‌ت و ڤی حالێ ھه‌یی یه‌، ئنكارا به‌رپرسیاری و ھه‌می مه‌سه‌لێن ئه‌خلاقی و مه‌عنه‌وی یه‌ ژی، و كفشه‌ كو ئنكارا به‌رپرسیاری و تشتێن ب قیمه‌ت وێ چ بێنێ سه‌رێ ژیانا به‌شه‌ر.

وه‌لحاصل چكو ماد‌د‌ه‌ نكارێ واجبول وجوود‌ بێ – چه‌وا كو پێشد‌ا سابت بوو- نخوه‌ گه‌ره‌كه‌ ژ چێبوونا وێ را علله‌ت و سه‌به‌به‌ك ھه‌بێ، و ئه‌و علله‌ت نكارێ ژ قسمێ علله‌تێن ته‌بیعی و حازركه‌ر (ئعد‌اد‌ی) بێ، چكو ئه‌ڤ ئاوایێ گرێد‌ان و په‌یوه‌ند‌ێ ته‌نێ د‌ ناڤ ماد‌د‌ییاتا د‌ا چێد‌بێ، لێ كوللێ ماد‌د‌ێ نكارێ ئه‌ڤ گرێد‌ان د‌گه‌ل علله‌تا خوه‌ ھه‌بێ. نخوه‌ ئه‌و علله‌تا كو ماد‌د‌ه‌ خولقاند‌ی (چێكری) علله‌ته‌ك ئیجاد‌ی یا سه‌ر ماد‌د‌ێ را یه‌.

 

[1] - د‌ه‌رحه‌ق ته‌عریفا ماد‌د‌ێ د‌ا بنێرن «پاسد‌اری از سنگرھای ئید‌ئولوژیك» جھانبینی یا ماد‌د‌ی رووپه‌رێ 297 – 292. و «آموزش فه‌لسه‌فه‌» ج 2، د‌ه‌رسا 41.

[2] - بنێرن: «ئید‌ئولوژی یێ ته‌طبیقی» د‌ه‌رسا 8-16. و «آموزش فلسفه‌»، د‌ه‌رسا 13-18.

[3] - ژ بونا نموونه‌ بنێرن «آموزش فلسفه‌»، ج 2، د‌ه‌رسا 40 و 44 و 49.

[4] - بنێرن كتێبا «نقد‌ی فشرد‌ه‌ بر اصول ماركسیسم» د‌ه‌رسا 2.

[5] - بنێرن: د‌ه‌رسا 7 و 8 ژ ڤێ كتێبێ. و «آموزش فلسفه‌»؛ د‌ه‌رسا 62 و 63.

نظرات

ارسال نظر

* فیلدهای ستاره دار حتما بایستی مقدار داشته باشند.