Qloballaşmaya məzmun və mahiyyət cəhətdən yanaşma

Qloballaşmaya məzmun və mahiyyət cəhətdən yanaşma

QloballaÅŸmanın mahiyyÉ™ti barÉ™sindÉ™ müxtÉ™lif nÉ™zÉ™riyyÉ™lÉ™r verilmiÅŸdir. AÅŸağıda onlardan bÉ™zisini qeyd edirik :

Üçüncü dünya mütÉ™fÉ™kkirlÉ™rindÉ™n bir çoxu bu É™qidÉ™dÉ™dirlÉ™r ki, qloballaÅŸmanın iki növü var :

1- Terminoloji qloballaÅŸma

2- Həqiqi qloballaşma

Onlar terminoloji qloballaÅŸma ilÉ™ hÉ™qiqi qloballaÅŸma arasında fÉ™rq görür vÉ™ terminoloji qloballaÅŸmanın kökünü qÉ™rbin sÉ™rmayÉ™dar sistemindÉ™ görürlÉ™r.

SÉ™rmayÉ™dar sisteminin tÉ™rÉ™fdarları bu qÉ™naÉ™dÉ™dilÉ™r ki, qloballaÅŸma prosesindÉ™n daha çox istifadÉ™ etmÉ™lidirlÉ™r. Onlar çalışırlar sÉ™rmayÉ™dar sistemindÉ™ mövcud olan iqtisadi, ictimai, teori vÉ™ epistemoloji ziddiyyÉ™tlÉ™ri hÉ™ll etsinlÉ™r. Onların baxışına É™sasÉ™n bu növ ziddiyÉ™tlÉ™r modernizmin zat vÉ™ mahiyyÉ™tindÉ™ yatır. Humanizm, zÉ™kaya É™saslanmaq vÉ™ emprizm, sÉ™rmayÉ™dar qurluÅŸunun qaynaqlarını təşkil edirlÉ™r ki, Allahın inkarı ilÉ™ nÉ™ticÉ™lÉ™nir. Aydındır ki, Allahın inkarı insanın mÉ™qsÉ™d, hÉ™dÉ™f vÉ™ mahiyyÉ™tinin inkarı demÉ™kdir. Qeyd olunanlara É™sasÉ™n terminoloji qloballaÅŸma kamil ÅŸÉ™kildÉ™ dünyada icra oluna bilmÉ™z. Ancaq hÉ™qiqi qloballaÅŸma Allaha É™saslanan din sayÉ™sindÉ™ reallaÅŸa bilÉ™r.(Ä°mad FuruÄŸ, Biz vÉ™ qloballaÅŸma)

TÉ™kcÉ™ hÉ™qiqi mÉ™ktÉ™b vÉ™ dindir ki, qlobal ola bilÉ™r. Biz inanırıq ki, qloballaÅŸmaya imkanı olan tÉ™kcÉ™ mÉ™ktÉ™b vÉ™ din Ä°slamdır. Çünki, xatÉ™miyyÉ™t anlayışının mÉ™nası budur. ƏgÉ™r biz HÉ™zrÉ™t MÉ™hÉ™mmÉ™din (s) peyÄŸÉ™mbÉ™rlÉ™rin sonuncusu olmasına vÉ™ Ondan sonra heç bir peyÄŸÉ™mbÉ™rin gÉ™lmÉ™mÉ™sinÉ™ inanırıqsa, nÉ™ticÉ™ etibarilÉ™ deyÉ™ bilÉ™rik ki, Ä°slam bütün zamanlarda bəşəriyyÉ™t üçün qlobaldır.

Bu açıqlama ilÉ™ aydın oldu ki, yalnız kainat vÉ™ tÉ™biÉ™tin Tanrısı ilÉ™ uzlaÅŸan qloballaÅŸma prosesinin meydanda qalma imkanı var. Amma Ä°slam dünyasının mütÉ™fÉ™kkilÉ™ri vÉ™ üçüncü dünya alimlÉ™rindÉ™n bir çoxu qloballaÅŸma qÉ™rbin yeni istemar tipli olmasına inanırlar. MÉ™hz buna görÉ™ Ä°slam dünyasının mütÉ™fÉ™kkilÉ™ri vÉ™ üçüncü dünya alimlÉ™ri qloballaÅŸmaya xoÅŸ üz göstÉ™rmÉ™miÅŸlÉ™r.
1- Modern baxış (liberal demokrat)

Modern termini latın dilindÉ™n götürülüb, gündÉ™mdÉ™, cÉ™rÉ™yanda olma, keçmÉ™ vÉ™ hÉ™rÉ™kÉ™t etmÉ™ mÉ™nasınadır. Modernizm yeni metodlarla iÅŸlÉ™dildikdÉ™ qÉ™dim vÉ™ É™ski üslubların qarşısında duran mÉ™nanı ifadÉ™ edir. Modernizm on yeddinci É™srdÉ™n baÅŸlayaraq, Avropa ictimai təşkilatlarda vÉ™ hÉ™yat üslublarındavücuda gÉ™ldi. Sonra tÉ™drici ÅŸÉ™kildÉ™ dünyada nüfuz etmÉ™yÉ™ baÅŸladı.(Antoni Gidenz, Modernizmin nÉ™ticÉ™lÉ™ri, sÉ™h:4)

GidenzÉ™ görÉ™ Modernizmin É™sas xüsusiyyÉ™t vÉ™ ünsürlÉ™ri, sekularizm, personalizm, kapitalizm, rasyonalizm, liberal demokrat, vÉ™ insanmÉ™darlıqdan ibarÉ™tdir. O deyir ki, modern insana hÉ™r tÉ™rÉ™fli azadlığı qeyd olunan ünsürlÉ™r bağışlanmışdır. MÉ™hz buna görÉ™ dini ,irqi vÉ™ fundamental sÉ™rhÉ™dlÉ™ri keçÉ™rÉ™k, hÉ™tta Allahı da insanın ictimai vÉ™ siyasi hÉ™yatından tÉ™crid etmiÅŸdir. BaÅŸqa sözlÉ™ desÉ™k, modern insan mürtÉ™ce kilsÉ™ hökumÉ™tindÉ™n ayrılaraq özünü azad etmiÅŸdir.

Modernizmin tÉ™rÉ™fdarları elmin vÉ™ texnalogiyanın inkÅŸafını yuxarıdakı ünsürlÉ™rin nÉ™ticÉ™si kimi xarakterizÉ™ edirlÉ™r. Buna É™sasÉ™n bir çox qÉ™rb alimlÉ™ri bu É™qidÉ™dÉ™dirlÉ™r ki, qloballaÅŸma nÉ™ticÉ™ etibarı ilÉ™ modernizmin mÉ™hsuludur. Onlar modernizmin üsulları É™asaında qloballaÅŸma prossesini tÉ™hlil vÉ™ analız edirlÉ™r.

Gidenz çalışır modernizmin É™sas dörd rüknü, yÉ™ni, kapitalism, sÉ™nÉ™tkarlıq, nÉ™zarÉ™t vÉ™ kontrol etmÉ™k, konkret olaraq millÉ™t vÉ™ dövlÉ™tin siyasi kontrolu ilÉ™ onun beynÉ™lxalq kapitalizm iqtisadiyyatı, beynÉ™lmilÉ™l iÅŸgüzarlığın bölünmÉ™si, millÉ™t vÉ™ dövlÉ™t sistemi vÉ™ beynÉ™lxalq sistemdÉ™n ibarÉ™t olan digÉ™rcinsli É™sas amillÉ™ri arasında sıx É™laqÉ™lÉ™r yaratsın. (BehruzlÉ™k, SiyasÉ™t vÉ™ mÉ™hdÉ™viyyÉ™t, sÉ™h: 152)

BeynÉ™lxalq sistemÉ™ tÉ™rÉ™f sürüklÉ™yÉ™n bəşər ictimaiyyÉ™ti GidenzÉ™ görÉ™ hÉ™min qloballaÅŸmanın modern olmasıdır. O qloballaÅŸmanı yüksÉ™lmiÅŸ modernizm kimi tÉ™hlil edir. Modern baxışa É™sasÉ™n modernizmin yüksÉ™k zirvÉ™si qloballaÅŸmadır. Onlar hÉ™qiqÉ™tdÉ™ qloballaÅŸma prossesini modernizmlÉ™ É™laqÉ™lÉ™ndirirlÉ™r. Onlar bu prossesi modernizmin ayrılmaz hissÉ™si kimi qÉ™lÉ™mÉ™ verirlÉ™r. Rabertson qloballaÅŸma prossesini yüksÉ™lmiÅŸ vÉ™ böyümüÅŸ modernizm kimi yad etmiÅŸdir. O bu É™qidÉ™dir ki, qloballaÅŸma modernizmlÉ™ sıx É™laqÉ™dardır. O bu É™laqÉ™ni belÉ™ izah edir: “QloballaÅŸma modernizmin mÉ™hsuludur.” Modernizm fanat vÉ™ radikal insanlarla üzbÉ™üz idi, buna görÉ™ öz ideyalarını reallaÅŸdıra bilmirdilÉ™r. Amma sonradan internet vÉ™ texnologiyanın kömÉ™yi sayÉ™sindÉ™ modernizmin üsullarını dirildÉ™rÉ™k icra etmÉ™yÉ™ baÅŸladılar. HÉ™tta beynÉ™lxalq sÉ™viyyÉ™dÉ™ onu geniÅŸlÉ™ndirdilÉ™r. QloballaÅŸma humanizm mÉ™dÉ™niyyÉ™tinin nÉ™ticÉ™sidir. Humanizmin özü dÉ™ modernizmin kökü hesab edilir. Bu baxışa É™sasÉ™n nÉ™hayÉ™t liberal demokratlar bəşər hÉ™yatının É™sasında köklü rol oynayacaq. Çünki dünyada onun alternativi yoxdur. Fukuyama kimi mütÉ™fÉ™kkirlÉ™r dÉ™ açıqlama veriblÉ™r ki, sosiyal komunizm düÅŸüncÉ™sinin soyuq döyüÅŸünün sona çatması liberal demokrat sisteminin alternativsiz qalmasına vÉ™ qÉ™lÉ™bÉ™sinÉ™ gözÉ™l sübutdur. O buna É™saslanaraq tarixin sonu fÉ™rziyyÉ™sini vermiÅŸdir. Daqlas hÉ™mçinin onun sözünü tÉ™sdiqlÉ™yÉ™rÉ™k deyir : “Komunizmin süqutu ilÉ™ tarixin bu hissÉ™si sona çatdı. QloballaÅŸma 1990-cı ildÉ™n bÉ™ri kapitalism bazar nümunÉ™lÉ™rini özünÉ™ ülgü seçibdir. Praktik sahÉ™dÉ™ dÉ™ cavabsız vÉ™ rÉ™qibsiz qalıbdır. BelÉ™ düÅŸünülür ki, qloballaÅŸmanın iqtisadi inkÅŸafı ilÉ™ yanaşı demokratiya da dünyada üstünlüklÉ™ nÉ™ticÉ™lÉ™nÉ™cÉ™k. ƏlbÉ™ttÉ™ özünün bütün qism, hissÉ™ vÉ™ növlÉ™ri ilÉ™ birlikdÉ™.”

QloballaÅŸmanı modernizmlÉ™ É™laqÉ™lÉ™ndirÉ™n digÉ™r mütÉ™fÉ™kkirlÉ™rdÉ™n biri dÉ™ Hantingtondur. O ancaq bəşəriyyÉ™tin mÉ™qbul hesab etdiyi vÉ™ qalib sandığı dövlÉ™tlÉ™ri demokratik sistemlÉ™r sayır. O bu barÉ™dÉ™ aydın ÅŸÉ™kildÉ™ açıqlama vermiÅŸdir. O deyir ki, 1974-cü ildÉ™n 1990-cı ilÉ™dÉ™k Avropanın ÅŸÉ™rq vÉ™ qÉ™rbindÉ™n tutaraq latınAmerikası, ÅŸÉ™rqi Asiya vÉ™ bu kimi 30 dan artıq ölkÉ™ digÉ™r sistem vÉ™ qurluÅŸlardan demokratik qurluÅŸa üz tutaraq çeviriliblÉ™r. DemÉ™li demokratiya qurluÅŸu beynÉ™lxalq sistem olacaq. Bütün bəşəriyyÉ™t onu qÉ™bul edÉ™cÉ™k.
2- Neomarksizmin baxışı

NeomarksistlÉ™r bu É™qidÉ™dÉ™dirlÉ™r ki, hazırda qloballaÅŸmasevÉ™rlÉ™r yeni texnologiyadan bÉ™hrÉ™lÉ™nÉ™rÉ™k, istismarçıların tÉ™sÉ™llütünün davam vÉ™ geniÅŸlÉ™nmÉ™sindÉ™n baÅŸqa bir ÅŸeyÉ™ qulluq etmirlÉ™r. Bu baxışa É™sasÉ™n qloballaÅŸma istemarın yeni növüdür. Neomarksist nÉ™zÉ™riyyÉ™çilÉ™rinÉ™ görÉ™ qloballaÅŸmanın sistematik mahiyyÉ™ti var ki, onun nÉ™ticÉ™sindÉ™ qÉ™rbin kapitalist mÉ™dÉ™niyyÉ™ti dünyada geniÅŸlÉ™nÉ™cÉ™k. Edvard SÉ™id bu hÉ™qiqÉ™ti belÉ™ işıqlandırır : “ Kapitalist imperiyalizmi qloballaÅŸma vasitÉ™silÉ™ yeni mÉ™rhÉ™lÉ™yÉ™ keçmiÅŸdir. Qabaqkı mÉ™rhÉ™lÉ™lÉ™ri kimi digÉ™rlÉ™rini istemar etmÉ™k niyyÉ™tindÉ™dir”. (Suizi vÉ™ baÅŸqaları, QloballaÅŸma hansı mÉ™qsÉ™dlÉ™?) Emanuel Valrstin, Günder Frank, Pol Baran vÉ™ baÅŸqaları bu cÉ™rÉ™yanı qÉ™bul edilmÉ™z sayırlar.

NeomarksistlÉ™r inanırlar ki, kapitalizmin qloballaÅŸması hÉ™qiqi qloballaÅŸma olmayacaq. Bəşər ictimaiyyÉ™ti sonda É™sası müsavat vÉ™ É™dalÉ™tdÉ™n ibarÉ™t olan sosiyalizmÉ™ doÄŸru üz tutacaqlar. BeynÉ™lxalq komunizm hökumÉ™ti qurulacaq. Bu hökumÉ™t vÉ™ dövlÉ™tdÉ™ hÉ™r ÅŸey ümumi olacaq. Heç bir ÅŸey xüsusi malikiyyÉ™tÉ™ É™saslanmayacaq. (Tamilson, sÉ™h: 28)
3- Post modernizmin baxışı

Laktap vÉ™ KitneÅŸ kimi qÉ™rb mütÉ™fÉ™kkirlÉ™ri qloballaÅŸmanı post modernizmlÉ™ É™laqÉ™lÉ™ndirirlÉ™r. Onlar inanırlar ki, qloballaÅŸma cÉ™rÉ™yanı modernizm zÉ™minindÉ™dir. Lakin beynÉ™lxalq ictimaiyyÉ™t post modern cÉ™miyyÉ™tdir. Çünki post modernizmin aydın ünsürlÉ™rindÉ™n biri çÉ™tin vÉ™ sabit mövzuların münasib vÉ™ dÉ™yiÅŸkÉ™n mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rÉ™ çevirilmÉ™sidir. Lak tap post modern cÉ™miyyÉ™tlÉ™rdÉ™ milli qiyamların süquta doÄŸru getmÉ™si, azlıq təşkil edÉ™n dillÉ™rin geniÅŸmiqyaslı dillÉ™r müqabilindÉ™ sıradan çıxması vÉ™ bu kimi mövzuları tÉ™dqiq etdikdÉ™n sonra bu qÉ™naÉ™tÉ™ gÉ™lib ki, qeyd olunan dÉ™yiÅŸmÉ™lÉ™rin bÉ™rabÉ™rindÉ™ azlıq təşkil edÉ™n dil vÉ™ mÉ™dÉ™niyyÉ™tlÉ™r tÉ™hdid olunurlar. QloballaÅŸma ilÉ™ üzləşmÉ™yÉ™ hazırlaÅŸmaq üçün ictimaiyyÉ™tin É™n mühüm vÉ™zifÉ™si milli köklÉ™ri sındırmaqdır. ƏlbÉ™ttÉ™ bu quruluÅŸ sındırmaq, millÉ™t vÉ™ onun dÉ™yÉ™rlÉ™rini inkar vÉ™ ya mÉ™hv etmÉ™k mÉ™nasında deyil. ƏksinÉ™ post modern tÉ™lÉ™blÉ™rlÉ™ cÉ™miyyÉ™t vÉ™ millÉ™tin dÉ™yÉ™r vÉ™ mentalitetini uzlaÅŸdırmaqdır. Bu prosses öz hÉ™qiqÉ™tini tam baÅŸa düÅŸdükdÉ™ vÉ™ agahlı ÅŸÉ™kildÉ™ özünü mövcud vÉ™ real dünyanın ÅŸÉ™raitilÉ™ uzlaÅŸdırdıqdan sonra tam nÉ™ticÉ™ verÉ™ bilÉ™r. O bu É™qidÉ™dÉ™dir ki, baxmayaraq qloballaÅŸma modernizmlÉ™ sıx É™laqÉ™dardır, amma beynÉ™lxalq ictimaiyyÉ™t ancaq post modernizm zamanında tam mümkün olacaq. Çünki post modernizm cÉ™rÉ™yanı hÉ™r predmeti mövcud vÉ™ziyyÉ™tlÉ™ uyÄŸunlaÅŸdırmaÄŸa qadirdir. ƏlbbÉ™ttÉ™ bu növ qüdrÉ™tin mÉ™nÅŸÉ™yi post modernizmin mÉ™zmun vÉ™ quruluÅŸ xüsusiyyÉ™tlÉ™rindÉ™dir. Onlar aÅŸağıdakılardan ibarÉ™tdir :

1- HÉ™r növ ideya vÉ™ É™qidÉ™nin hÉ™rtÉ™rÉ™fliliyi vÉ™ ümumiliyinin inkarı.

2- İnsan fərdi və ictimaiyyətinin həmrəyliyinin inkarı.

3- Ä°deologiyanin etibarsızlığını vÉ™ sona çatmasını elan etmÉ™k

4- Real və sabit həqiqətin inkarı.

5- HÉ™r növ epistemologiya vÉ™ idraka qarşı tÉ™nqidlÉ™ qarşılaÅŸma.

Yorumlar

Yorum bırak

* Yıldız ile işaretlenmiş alanların kesinlikle değere sahip olmalıdır.